ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੀਤ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਣਤੀ-ਮਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ‘ਕਰ-ਮਾਲਾ’ (ਉਂਗਲਾਂ ‘ਤੇ ਗਿਣਨਾ), ‘ਵਰਣ-ਮਾਲਾ’ (ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਣਤੀ), ਅਤੇ ‘ਅਕਸ਼-ਮਾਲਾ’ (ਰੁਦਰਾਕਸ਼, ਤੁਲਸੀ, ਚੰਦਨ ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ)। ਤੰਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ 108 ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਸਿੱਧੀ-ਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਨੀਆਂ ਵਿੱਚ 111 ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਈਸਾਈਆਂ ਵਿੱਚ 150 ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ‘ਰੋਜ਼ਰੀ’ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ 100 ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ‘ਤਸਬੀ’ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮਾਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਫੜਾ ਕੇ ‘ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ’ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਤਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੱਕੇ ਜਾਂ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੁਕਮੁ ਤੇ ਰਜਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸਿਖਾਈ। ਜੇਕਰ ਮਾਲਾ ਸਿਮਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਧਾਗੇ ਜਾਂ ਮਣਕੇ ਨਾਲ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਮਾਲਾ ਫੇਰਨ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮਾਲਾ ਫੇਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਾਲਾ ਦੇ ਮਣਕੇ ਗਿਣ ਕੇ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੌਦਾ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ “ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਫਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ‘ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਪ੍ਰੀਤ’ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਭੁੱਖਾ ਹੈ।
ਕਬੀਰ ਜਪਨੀ ਕਾਠ ਕੀ ਕਿਆ ਦਿਖਲਾਵਹਿ ਲੋਇ ॥ ਹਿਰਦੈ ਰਾਮੁ ਨ ਚੇਤਹੀ ਇਹ ਜਪਨੀ ਕਿਆ ਹੋਇ ॥੭੫॥ (Ang 1368)
ਗਲਿ ਮਾਲਾ ਤਿਲਕੁ ਲਿਲਾਟੰ॥ ਦੁਇ ਧੋਤੀ ਬਸਤ੍ਰ ਕਪਾਟੰ॥ ਜੇ ਜਾਣਸਿ ਬ੍ਰਹਮੰ ਕਰਮੰ॥ ਸਭਿ ਫੋਕਟ ਨਿਸਚਉ ਕਰਮੰ॥ (Ang 470)
ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਸਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਾਲਾ ਫੇਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰਾਂ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਸਿਮਰਨ ਕੇਵਲ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਸਰਤ ਹੈ। ਮਾਲਾ ਫੇਰਨ ਵੇਲੇ ਮਨ ਦਾ ਟਿਕਾਅ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰੇਡੀਓ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਨਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਿਮ ਵਿੱਚ ‘ਰੈਪਸ’ ਗਿਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮਨ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਲਾ ਇਕਾਗਰਤਾ (concentration) ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਾਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਹਾਰਾ ਛੁੱਟਣ ‘ਤੇ ਮਨ ਫਿਰ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਅਸਲੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਮਣਕੇ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਸੁਰਤਿ’ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਚੁ ਵਰਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਤੀਰਥੁ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ ਇਸਨਾਨੁ॥ ਦਇਆ ਦੇਵਤਾ, ਖਿਮਾਂ ਜਪਮਾਲੀ, ਤੇ ਮਾਣਸ ਪਰਧਾਨ ॥ (Ang 1245)
ਹਰਿ ਹਰਿ ਅਖਰ ਦੁਇ ਇਹ ਮਾਲਾ ॥ ਜਪਤ ਜਪਤ ਭਏ ਦੀਨ ਦਇਆਲਾ ॥ (Ang 388)
ਮਾਲਾ ਫੇਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਧਰਮੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਧਾਰਮਿਕ ਹੰਕਾਰ’ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੇ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਮਾਲਾ ਤੋਂ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੁੱਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਭੁੱਲ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੀ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ ਕਈ ਅਖੌਤੀ ਸੰਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਾਂ ਹਉਮੈ ਕਾਰਨ ਮਾਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਰੀਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ‘ਮੱਖੀ ਤੇ ਮੱਖੀ’ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਇੱਕ ਮਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਲਾ ਦੇ ਮਣਕੇ ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰ ਸੁਆਸ ਨਾਮ ਦੇ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਲਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅੰਤਰਮੁਖੀ (inward) ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਾਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਉਲਝਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਲਾ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ‘ਸਾਧ ਸੰਗਤ’ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮਿਲ ਕੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦੱਸੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਹਉਮੈ ਮਿਟਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਹਰ ਕਰਮ, ਹਰ ਬੋਲ ਅਤੇ ਹਰ ਸੋਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮੁ ਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਮਾਲਾ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਮਾਲਾ ਤੋੜ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਵਸਾਉਣਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਸਿੱਖੀ ਮਾਰਗ ਹੈ।
ਹਰਿ ਮਾਲਾ ਉਰ ਅੰਤਰਿ ਧਾਰੈ ॥ ਜਨਮ ਮਰਣ ਕਾ ਦੂਖੁ ਨਿਵਾਰੈ ॥੨॥ (Ang 388)
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਜੋ ਰਾਚੈ ਨਾਇ ॥ ਹਰਿ ਮਾਲਾ ਤਾ ਕੈ ਸੰਗਿ ਜਾਇ ॥੪॥੧੯॥੭੦॥ (Ang 388)
ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ!
ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਚਦੇਵਾ
Author: khireyapunjab
ਸ੍ਰ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੇਮੀ (ਐਡੀਟਰ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ) ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੇਪਰ 1969 ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਾਠੀਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਖਾਲੜਾ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮਹੀਨਾਵਾਰੀ ਪੇਪਰ ਸ੍ਰ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ (ਮਰਹੂਮ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ) ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਗਿੱਲ ਜੀ ਨਾਲ ਪਰਸਨਲ ਪੀ. ਏ. ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਰੇ ਸਨ । ਅਸੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ ਯੂ ਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ । ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਨਿਊਜ਼ ਪੇਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਨਲਾਈਨ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬੱਲ ਬਖਸ਼ੇ ।
