(UNREADABLE is an interactive installation by Jaskarn Singh Hanspal (MA Contextual Design, Design Academy Eindhoven) exploring memory, silence, and what is carried across generations.)
ਇਤਿਹਾਸ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਲੋੜ
ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਯਾਦਾਂ, ਤਜਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੇਵਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵੰਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 1984 ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ, ਅਧੂਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਚੁੱਪੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਰਪ, ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ 1984 ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ।
ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯਾਦ ਅਧਿਐਨ (Memory Studies) ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਮਾਜ ਵੱਡੇ ਸਦਮੇ ਜਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਦਰਦ, ਡਰ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਸਰ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਖੋਜਕਾਰ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ ਦੀ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਇੰਸਟਾਲੇਸ਼ਨ “UNREADABLE” ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਯਤਨ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਣ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਉਹਨਾਂ ਯਾਦਾਂ, ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਣਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ।
“UNREADABLE” ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ, ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਅੰਸ਼ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਟੁਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹਕ ਅਭਿਲੇਖ (Collective Archive) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅਭਿਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਤੱਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਪਹਿਲ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋ ਸਕੇ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੰਵਾਦ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। “ਸੰਗਤ” ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦਾ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ।
1984 ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਮਾਜ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ, ਆਪਣੇ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ।
7 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਵਿਖੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹਰ ਉਮਰ ਅਤੇ ਹਰ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਉਣ, ਸੁਣਨ, ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਯਾਦ, ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਜਾਂ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਵੀ ਸਮੂਹਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਗਮ ਵੇਰਵਾ
UNREADABLE – Interactive Installation
📅 7 ਜੂਨ 2026
🕚 ਸਵੇਰੇ 11:00 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ 15:00 ਵਜੇ ਤੱਕ
📍 Gurdwara Sikh Center Frankfurt
Silostraße 64, 65929 Frankfurt am Main, Germany
ਰੀਸਰਚਰ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ: ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ
“ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਝਲਕ ( ਥੋੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਚ ਇਕ ਸਟੇਟਮੈਂਟ) ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ!
Author: khireyapunjab
ਸ੍ਰ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੇਮੀ (ਐਡੀਟਰ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ) ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੇਪਰ 1969 ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਾਠੀਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਖਾਲੜਾ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮਹੀਨਾਵਾਰੀ ਪੇਪਰ ਸ੍ਰ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ (ਮਰਹੂਮ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ) ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਗਿੱਲ ਜੀ ਨਾਲ ਪਰਸਨਲ ਪੀ. ਏ. ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਰੇ ਸਨ । ਅਸੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ ਯੂ ਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ । ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਨਿਊਜ਼ ਪੇਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਨਲਾਈਨ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬੱਲ ਬਖਸ਼ੇ ।
