ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੁੱਖਾ ਦੇ 9 ਅਕਤੂਬਰ (1992) ਦੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਹਾੜੇ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋ 4 ਮਈ 1990 ਨੂੰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਪੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਉਦੇਸ਼, ਆਪਣੀ ਕੌਮੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਇੱਕ ਢੰਗ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਜਾਂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੀਏ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਹਾਨਬਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਸੀ?
ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੱਤਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਸੱਚ ਨਾਲ ਆਖਰੀ ਪਲ ਤੱਕ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨਾਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਪਰਚਮ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉਸ ਪੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਤੀ ਅਡੋਲਤਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਈ ਮੌਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਦੂਜੀ ਗੱਲ। ਭਾਈ ਜਿੰਦਾ–ਸੁੱਖਾ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਇਕੱਠੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਿੰਸਾ, ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆ—ਸਭ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਗੱਲ, ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹੀ ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ‘ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ’ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ‘ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਹੀਦ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸੱਚ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇਣ ਤੱਕ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਵਾਹੀ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਕੀਮਤ ਦੇ ਕੇ ਖਰੀਦਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਤਾਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਜੀਊਂਦੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਭਾਈ ਜਿੰਦਾ–ਸੁੱਖਾ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੁਝਾਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਧੜੇਬੰਦੀ, ਨਿੱਜੀ ਸਵਾਰਥ, ਨੈਤਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਗੁਰੂ-ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਅਮਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੈਅ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ।
ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਖੁਦ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਉਸ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਉੱਚਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ—“ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰ”—ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ “ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰਨਾ” ਹੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਉੱਚਾ ਅਰਥ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ—ਸੱਚ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਨਾ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ—ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣਾ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ—ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾ ਗੁਆਉਣਾ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣਾ।
ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ—ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ ਸੱਚ ਦਾ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਿਣਾ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਯਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਗ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਆਤਮ-ਪੜਚੋਲ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਕੇਵਲ ਰਸਮੀ ਤੌਰਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮ ਕਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤੀ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਵੀ ਹੈ?
ਜੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸੱਚ ਲਈ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਕਿੰਨਾ ਹੈ?
ਜੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕੀ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ?
ਜੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾ ਲਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ?
ਜੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਿਡਰਤਾ ਲਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ?
ਅਤੇ ਜੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਲਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕੀ ਸਾਡਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਇਹੀ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਯਾਦ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਸੱਚ ਦਾ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਿਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜੌਕੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਤੱਕ—ਹਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵੁਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ, ਜ਼ਮੀਰ, ਨਿਆਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤ ਵਿੱਚ—
**ਸ਼ਹਾਦਤ ਮੌਤ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਸ ਸੱਚ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।**
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਵਾਹੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕੌਮ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜੀਊਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ।
Author: khireyapunjab
ਸ੍ਰ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੇਮੀ (ਐਡੀਟਰ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ) ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੇਪਰ 1969 ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਾਠੀਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਖਾਲੜਾ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮਹੀਨਾਵਾਰੀ ਪੇਪਰ ਸ੍ਰ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ (ਮਰਹੂਮ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ) ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਗਿੱਲ ਜੀ ਨਾਲ ਪਰਸਨਲ ਪੀ. ਏ. ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਰੇ ਸਨ । ਅਸੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ ਯੂ ਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ । ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਨਿਊਜ਼ ਪੇਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਨਲਾਈਨ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬੱਲ ਬਖਸ਼ੇ ।
