ਹਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਭਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਿਭਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਦੁਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਸਮਝਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ—ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ-ਸੰਭਾਲਦੇ ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੀ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਨਿਆਈ ਟਪੂ ਟਪੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਣਾ ਜਾਂ ਤੋੜ ਨਾ ਬੈਠੀਏ।
ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਣਾ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ।
ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ, ਦੋਸਤੀ, ਗੁਆਂਢ, ਕੰਮਕਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਬੰਧ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਸੰਗਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਜੁੜ ਬੈਠੀ ਸਤਿਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸਰਵਣ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਆਉਣਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸੰਗਤ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਸਾਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਲਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਿਵੇਕ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਕੜੀਆਂ ਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਹਾਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਦਾਹਰਨ—ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵੋਟਰ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਦੇ ਦਿੰਦਾ।
ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਝ, ਤਜਰਬੇ, ਅਸਲ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਚੁਣਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਹਰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਚਾਬੀ ਦੇਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ।
ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ “ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ” ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—
ਕੌਣ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ?
ਕੌਣ ਦੋਸਤ ਹੈ?
ਕੌਣ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ?
ਕੌਣ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਤੇ ਕੌਣ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਰੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ?
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਣਾ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ।
ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰਾਏ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ
ਕਈ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—
“ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ?”
“ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?”
“ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?”
“ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਾਂ?”
“ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ?”
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਬੋਝ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:
“ਕੀ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਰਾਏ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ?”
ਜਵਾਬ ਅਕਸਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
“ਨਹੀਂ” ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ਬਦ ਹੈ
ਸਾਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ “ਹਾਂ” ਕਹਿਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸਾਂਝੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ “ਨਹੀਂ” ਵੀ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਾਕ ਹੈ।
ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੁਹਾਡੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।
ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਚੰਗੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ।
ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ।
ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ “ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ” ਦਾ ਡਰ ਤੁਹਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਣ ਜਾਵੇ।
ਇਹ ਗੱਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ—ਹਰ ਥਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਦੂਰੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ
ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਮਨੁੱਖ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਭਾਅ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਕਈ ਵਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਣੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਹੀ ਨੇੜਤਾ ਬਣਾਉਣਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ।
ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਲਈ ਚੰਗਾ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਦੂਰੀ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਰਦਾਸ, ਪਾਠ, ਸਿਮਰਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਉਹੀ ਨਫ਼ਰਤ, ਈਰਖਾ, ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਗਏ।
ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ:
ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ?
ਸ਼ਾਇਦ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਰਸਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਬੋਝ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਵੀ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ “ਕੂੜਾ” ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ
ਅਸੀਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ।
ਫ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।
ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਰਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਹੇ ਸ਼ਬਦ, ਪੁਰਾਣੇ ਅਪਮਾਨ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦੋਸ਼-ਭਾਵਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਨ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ:
ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜੋ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ?
ਕਿਸ ਦੀ ਰਾਏ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਲੋੜ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਕਿਹੜਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੈਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਗਾਤਾਰ ਥਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਕਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ—
ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਦਇਆ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ?
ਇਕੱਲੇ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ—ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਤੁਲਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕੱਟ ਜਾਣਾ ਵੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਮਕਸਦ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ:
“ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।”
ਮਕਸਦ ਇਹ ਹੈ:
“ਮੈਨੂੰ ਸਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ।”
ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਕੱਲਾਪਣ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਹੱਦ ਬਣਾਉਣਾ—ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੱਭਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰ—ਜਿੱਥੇ ਸਾਡਾ ਸਮਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
ਇਸ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਈਏ।
ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਣਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨਾ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਪਿਆਰ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਪਰ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨੀ ਮਾਨਸਿਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਰਾਏ ਆਪਣੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲੈਣਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ।
ਉਹ ਦੋਸਤ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਮਨ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਭਾਰ ਹੌਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਜੋ ਸਾਡੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚੰਗਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ।
ਜੋ ਸਾਡੀ ਗਲਤੀ ‘ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ।
ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ।
ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।
ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਕਈ ਵਾਰ ਸਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੋ
ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਬੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਪਵੇ।
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਦਿਓ।
ਕੁਝ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਦੂਰੋਂ ਰੱਖੋ।
ਕੁਝ ਤੋਂ ਸਿੱਖੋ।
ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੋ।
ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖੋ।
ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੋ।
ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਸਮਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ।
ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਦਿਓ।
ਆਪਣੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਨਿਭਾਓ।
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ।
ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖੀਏ।
ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਣੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝਣਾ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤਕੀਆ ‘ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿ ਸਕੇ—
“ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।”
ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਅਸਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੁਆਰਥ ਨਹੀਂ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੈ।
” ਰੱਬ ਰਾਖਾ ”
ਸ.ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ
Author: khireyapunjab
ਸ੍ਰ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੇਮੀ (ਐਡੀਟਰ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ) ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੇਪਰ 1969 ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਾਠੀਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਖਾਲੜਾ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮਹੀਨਾਵਾਰੀ ਪੇਪਰ ਸ੍ਰ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ (ਮਰਹੂਮ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ) ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਗਿੱਲ ਜੀ ਨਾਲ ਪਰਸਨਲ ਪੀ. ਏ. ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਰੇ ਸਨ । ਅਸੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ ਯੂ ਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ । ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਨਿਊਜ਼ ਪੇਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਨਲਾਈਨ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬੱਲ ਬਖਸ਼ੇ ।
