ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਣਦਿੱਖੀ ਕੀਮਤ
ਨਕਲੀ ਬੁੱਧੀ (Artificial Intelligence—AI) ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਖੋਜ ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਕੰਮ ਹਨ।
AI ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਲਾਭ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਸ ਕੋਲ ਹੈ।
ਇਹ ਸਵਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣੇ, ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਪੋਤੀ ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਹੰਸਪਾਲ, ਜੋ ਐਂਥਰੋਪੋਲੋਜੀ (ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ) ਵਿੱਚ ਐੱਮ.ਏ. ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਹੈ, ਨਾਲ AI ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੋਚ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਕਿ AI ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਆਧਾਰ
AI ਸਾਨੂੰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਭੌਤਿਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰ, ਸਰਵਰ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਚਿਪਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਠੰਢਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਚਿਪਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।
ਪੇਂਗਫੇਈ ਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ 2025 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖੋਜ-ਲੇਖ Making AI Less “Thirsty” AI ਦੀ ਪਾਣੀ-ਖਪਤ ਦੇ ਇਸ ਅਕਸਰ ਅਣਡਿੱਠੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ AI ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਲੋੜ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਾਰੈਂਸ ਬਰਕਲੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਦੀ 2024 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰ ਊਰਜਾ ਰਿਪੋਰਟ ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਪਰ AI ਦੀ ਪਾਣੀ-ਖਪਤ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਅੰਕੜਾ ਹਰ ਮਾਡਲ, ਹਰ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਹਰ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਦੀ ਮਾਤਰਾ, ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਠੰਢਕ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ AI ਕਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਕਿੰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਉੱਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਡਿਜੀਟਲ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਿਜਲੀ, ਠੰਢਕ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਪਟਾਰੇ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਨਿਆਂ: ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਕ
ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ, ਫ਼ੈਸਲੇ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਭ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਪਾਣੀ-ਖਪਤ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਕੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਸੰਭਾਵੀ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਇਹ ਸਵਾਲ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਲਾਭ ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਜਾਂ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਝੱਲਣੇ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਹਰ ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਤਕਨੀਕ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਮਿਲੇ।
AI, ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸੱਤਾ
AI ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਡਾਟਾ, ਪੂੰਜੀ, ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੋਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਸਮਾਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ “ਡਿਜੀਟਲ ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦ” (Digital Neocolonialism) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਾਟਾ, ਡਿਜੀਟਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭਾਂ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਮਲਕੀਅਤ ਕਿਤੇ ਨਵੀਆਂ ਨਿਰਭਰਤਾਵਾਂ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ।
ਇਹ ਹਰ AI ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਵਾਲ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕੌਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਕਿਸ ਕੋਲ ਹੈ? ਕੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?
ਜੇ AI ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੁਝ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿਮਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ: ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ?
ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸੰਵਾਦ ਨੇ AI ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ: ਤਕਨੀਕੀ ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ।
AI ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਆਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ, ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਤਿਆਰ ਜਵਾਬਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਏ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ AI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਢੰਗ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜੇ AI ਸਾਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਵੱਖਰੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਸਮਝਣ, ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸੋਚਣ, ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੈਰਿਸਾ ਵੇਲਿਜ਼ ਦੀ ਕਿਤਾਬ Prophecy: Prediction, Power, and the Fight for the Future, from Ancient Oracles to AI ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਮਨੁੱਖੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ, ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਬਦਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ AI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨੀਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਬਣੇ, ਉਸ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ।
ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਹੰਸਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਚਰਚਾ:
ਦੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ: ਤਜਰਬਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ
ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਚਰਚਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਤਜਰਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਵੇਂ ਸਵਾਲਾਂ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸੋਚਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪੋਤੀ ਦਾ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਉਮਰ, ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨਾ, ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪਰਖਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਨੇ ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਸ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਬ-ਸ਼ਬਦ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਮੁੜ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ
AI ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੀ ਗਤੀ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਵਰਤੋਂ, ਤਕਨੀਕੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਕਿਸ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੌਣ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਹੈ।
ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸੰਵਾਦ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਕਿ AI ਦੀ ਚਰਚਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵੀ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀਆਂ ਅਧੀਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਦਾ ਹੈ।
ਅਸਲ ਤਰੱਕੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਵੇ। ਅਸਲ ਤਰੱਕੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇ, ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ।
ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
Li, Pengfei, Jianyi Yang, Mohammad A. Islam, and Shaolei Ren (2025). “Making AI Less ‘Thirsty’: Uncovering and Addressing the Secret Water Footprint of AI Models.” Communications of the ACM, 68(7), 54–61. https://doi.org/10.1145/3724499
Shehabi, Arman, Sarah Josephine Smith, Alex Hubbard, et al. (2024). 2024 United States Data Center Energy Usage Report. Lawrence Berkeley National Laboratory. https://doi.org/10.71468/P1WC7Q
Véliz, Carissa. Prophecy: Prediction, Power, and the Fight for the Future, from Ancient Oracles to AI. ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਚਰਚਾ: https://www.youtube.com/live/qKy7sDT2MwQ?si=Nbo7LUPpXQsw9LIC
ਸੰਪਾਦਕੀ ਨੋਟ
ਇਹ ਲੇਖ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਤੀ ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਹੰਸਪਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਹੰਸਪਾਲ ਐਂਥਰੋਪੋਲੋਜੀ (ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ) ਵਿੱਚ ਐੱਮ.ਏ. ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਹੈ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੋਚ ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਝ ਨੇ AI ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੁਝਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਹੰਸਪਾਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਬ-ਸ਼ਬਦ ਹਵਾਲੇ। ਇਹ ਲੇਖ ਦੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਖੋਜਣ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Author: khireyapunjab
ਸ੍ਰ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੇਮੀ (ਐਡੀਟਰ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ) ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੇਪਰ 1969 ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਾਠੀਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਖਾਲੜਾ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮਹੀਨਾਵਾਰੀ ਪੇਪਰ ਸ੍ਰ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ (ਮਰਹੂਮ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ) ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਗਿੱਲ ਜੀ ਨਾਲ ਪਰਸਨਲ ਪੀ. ਏ. ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਰੇ ਸਨ । ਅਸੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖਿੜਿਆ ਪੰਜਾਬ ਯੂ ਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ । ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਨਿਊਜ਼ ਪੇਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਨਲਾਈਨ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬੱਲ ਬਖਸ਼ੇ ।
